Ćirilica između fanatizma i istorije

Piše: Tijana Lopičić

Svjedočeći popriličnom fanatizmu prema ćirilici i narativima da je riječ o isključivo srpskom pismu, stiče se utisak da nedostaje elementarno znanje o tome kako je najprije nastala glagoljica, a tek potom ćirilica, kao i o tome ko su zapravo bili Ćirilo i Metodije.

No, treba istaći da je u tom periodu jezik bio staroslovenski, a ne srpski jezik. Upravo će taj staroslovenski korijen poslužiti kao osnova za razvoj više jezika, od kojih će svaki prolaziti kroz različite razvojne etape. Najveće odstupanje nastaje sa Vukovom reformom, kada su, recimo, mnoge osobenosti crnogorskog jezika tumačene kao arhaizmi i dijalektizmi u okviru srpskog jezika.

Najveće odstupanje nastaje sa Vukovom reformom, kada su, recimo, mnoge osobenosti crnogorskog jezika tumačene kao arhaizmi i dijalektizmi u okviru srpskog jezika

Ko su bili Ćirilo i Metodije

Ćirilo, koji se po rođenju zvao Konstantin, i Metodije bili su grčki misionari. Ime Ćirilo Konstantin je uzeo pred kraj života, kada se zamonašio.

Ćirilo se školovao u rodnom Solunu, a posebno ga je zanimala gramatika. Po završetku školovanja primio je sveštenički čin i postao patrijaršijski sekretar. Radio je u biblioteci i arhivu pri crkvi Svete Sofije. Potom odlazi u obližnji manastir, đe je predavao u velikoj školi. Tu je bilo i drugih stranaca, pored Slovena među kojima je i odrastao. Smatra se da je upravo u toj školi stekao i titulu filozofa.

Vizantijski car Mihailo III (842–867) naredio je Ćirilu i Metodiju, jer su znali staroslovenski jezik, da stvore slovensku azbuku kako bi širili hrišćanstvo među Slovene. Zatim su  preveli Jevanđelje i druge crkvene knjige. Tako su 863. godine Ćirilo i Metodije, sa nekoliko svojih učenika, krenuli u Velikomoravsku kneževinu.

Ubrzo se javila potreba za većim brojem sveštenika koji bi služili liturgije na slovenskom jeziku. Pošto je Ćirilo bio običan sveštenik, a Metodije đakon, oni nijesu mogli rukopoložiti kandidate. Zato su izabrali nekoliko učenika, i 867. godine krenuli su iz Moravske preko Panonije. 

U Mlecima su primili poziv od pape Nikole I, ali zbog njegove smrti u Rimu ih je dočekao papa Hadrijan II. Papa Hadrijan II je blagoslovio bogoslužbene knjige i slovensko pismo, a njihovi učenici su rukopoloženi u sveštenike. Što se tiče slovenske liturgije, Rim ju je povremeno zabranjivao i ponovo odobravao, pa je njen status varirao u različitim periodima.

Nakon smrti Ćirila 869. godine, Metodije nastavlja njihovu misionarsku ulogu. Preveo je cijelo Sveto pismo i nomokanone (crkveni zakonik). Pred kraj života shvata da je njegovo djelo ipak ograničeno na Moravsku i Panoniju, te se okreće i balkanskim Slovenima. Zato su u Carigradu skovali novi plan zajedno sa carem Vasilijem I i patrijarhom Fotijem.

Metodije umire u Moravskoj 885. godine. Njegovu misionarsku ulogu nastavljaju njihovi učenici, tako da je u krajnjoj liniji slovenska pismenost stigla iz Bugarske i Makedonije.

Dakle, iza fatalizma ćirilice kao isključivo srpskog pisma krije se vizantijski projekat, koji je imao za cilj da širenjem hrišćanstva i pismenosti na staroslovenskom jeziku osigura kulturni i politički uticaj Vizantije među Slovenima.