Mogu li četnici slaviti Trinaesti jul?

Piše: Tijana Lopičić

Trinaesti jul nije običan datum u crnogorskom kalendaru. On predstavlja tri prelomne tačke naše istorije na kojima se temelji  savremeni identitet Crne Gore. Tog dana 1878. godine, na Berlinskom kongresu, međunarodno je priznata crnogorska državnost, potvrđujući viševjekovnu borbu za slobodu i nezavisnost. Treba istaći da je nezavisnost Crne Gore priznata kao prva među balkanskim zemljama, i to prije Srbije i Rumunije, ili Bugarske koja je dobila samo autonomnu kneževinu.

Šezdesettri godine kasnije, 13. jula 1941, Crna Gora je ponovo ispisala istoriju. Ustankom protiv italijanske fašističke okupacije postala je jedno od prvih evropskih žarišta organizovanog antifašističkog otpora.

Trinaesti jul, nakon obnove nezavisnosti, zvanično je ustanovljen kao Dan državnosti Crne Gore 2007. godine, a prethodno se obilježavao kao Dan ustanka naroda Crne Gore.

Berlinski kongres 1878.

Upravo zbog  istorijske težine koju nosi u sebi, Trinaesti jul je meta agresivnog istorijskog revizionizma velikosrpske propagande. Cilj nije samo relativizacija prošlosti, već njeno potpuno prekrajanje kojim se četnički pokret, uprkos prvorazrednim istorijskim izvorima koji svjedoče o saradnji sa italijanskim i njemačkim okupatorima i monstruoznim zločinima počinjenim nad civilnim stanovništvom, želi predstaviti kao neki i nekakav nosilac slobodarske i antifašističke tradicije.

Danas je, možda više nego ikada, lako ideološki manipulisati dijelom populacije u Crnoj Gori, naročito kada se istorija tumači kroz prizmu političkih i nacionalističkih interesa, a ne činjenica. U tom procesu primarnu ulogu ima Crkva Srbije, čiji predstavnici koji kroz propovijedi, komemoracije i glorifikaciju pojedinih četničkih ličnosti doprinose rehabilitaciji četničke ideologije. 

A ako bi se neko od vjernika i usudio da dovede u pitanje istinitost takvih tumačenja, lako bi bio u toj navodnoj vjerskoj organizaciji proglašen jeretikom. Uz moralne osude i prijetnje Božjom kaznom, jasno je da se svako preispitivanje svetosavskog autoriteta predstavlja kao grijeh.

Uz moralne osude i prijetnje Božjom kaznom, jasno je da se svako preispitivanje svetosavskog autoriteta predstavlja kao grijeh

Koliko je duboko ukorijenjena takva matrica razmišljanja, najbolje se vidi u raspravama s dijelom njihovih sljedbenika. Kada ponestane argumenata, na njihovo mjesto stupaju uvrede, kletve, a nerijetko i otvorene prijetnje. Vrijeđanje postaje zamjena za dokaz, a proklinjanje odgovor na činjenice. 

No, koliko god glasni bili sljedbenici četničke ideologije, oni nikada ne mogu izmijeniti istorijske činjenice.

Prvo, sama ideologija četništva, posebno kroz projekat stvaranja tzv. „Homogene Srbije“, sadrži  elemente etničkog čišćenja nesrpskog stanovništva sa određenih područja. Počinili su brojne ratne zločine nad civilnim stanovništvom. Često su primenjivali taktiku „spaljene zemlje“, koja je uključivala paljenje sela, uništavanje domova i imovine, masovna ubistva,  protjerivanje stanovništva…

Drugo, u Crnoj Gori je posebno tokom 1943. godine došlo do masovnog prelaska četnika u partizanske redove. Jedan od važnih razloga za taj proces bila je činjenica da je dio pripadnika četnika shvatio da se bori na strani okupatora i sprovodi monstruozne zločinime nad sopstvenim narodom.

Pavle Đurišić i Pircio Biroli

Treće, paravojni četnički pokret pod komandom Pavla Đurišića, u saradnji sa italijanskim okupacionim vlastima, uspostavio je i koncentracione logore za lica optužena za saradnju sa partizanima. Najozloglašeniji je bio na ostrvu Mamula, đe su zatvorenici držani bez suđenja. Prema dostupnim podacima, ubijeno je najmanje 60 komunista, dok je u logorima Mamula i Prevlaka stradalo oko 183 osobe.

Na kraju, mogu li sljedbenici četnika slaviti Trinaesti jul? Apsolutno ne. Ne može se prisvajati praznik koji simbolizuje antifašističku borbu, dok se istovremeno pokušava rehabilitovati četnički pokret koji sarađivao sa okupacionim snagama i koji je istorijski poražen u Drugom svjetskom ratu.