Zvižduci u Novom Sadu i sjenka Beograda nad SPC u Crnoj Gori

Zvižduci ispred Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu, uoči svečane akademije povodom 200 godina Matice srpske, bili su više od još jedne protestne epizode u Srbiji. Najavljeni dolazak Aleksandra Vučića bio je povod okupljanja, iako je on u međuvremenu otkazao dolazak. Protest je ipak održan, uz policijske kordone, tenzije i incidente u kojima su, prema izvještajima, povrijeđene najmanje tri osobe.

U toj atmosferi, patrijarh crkve Srbije Porfirije Perić i mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Mićović koji su se tu zatekli, postali su simbolička meta: dio okupljenih ih je dočekao negodovanjem, a dio medija taj događaj odmah interpretirao kao “napad” na Crkvu.

Novosadski studenti su kasnije uputili izvinjenje Joanikiju, zbog negodovanja tokom ulaska u Srpsko narodno pozorište. Jer, ipak je Joanikije jedan od šest episkopa koji su javno podržali studente i ogradili se od pisma mitropolita kruševačkog Davida, u kojem su studenti nazvani „srpskim ustašama i novim zlodusima“.

Ali, ono što se u Novom Sadu vidjelo na ulici, već mjesecima se (tiše, ali dublje) vidi u glavama vjernika: sve šira sumnja da je vrh Srpske pravoslavne crkve u Srbiji previše blizak vlasti, a premalo blizak onima koji se sa tom vlašću sukobljavaju – studentima, građanskim protestima i dijelom javnosti koji očekuje da Crkva bude korektiv, a ne oslonac režima.

Joanikije izviždan u Novom Sadu, ali su mu nakon toga studenti uputili izvinjenje

“Naša kuća” i cijena političke bliskosti

Jedan od momenata koji je u javnosti postao prelomna tačka percepcije SPC u Srbiji desio se još 2023. godine, kada je Porfirije u Predsjedništvu Srbije govorio o podršci onome “što se ovdje čini” i opisao instituciju kao “našu kuću”. Takve poruke, u normalnim okolnostima, spadaju u protokol. U polarizovanom društvu, one se pretvaraju u etiketu: Crkva kao “partner” vlasti. I kad god vlast uđe u otvoreni konflikt sa ulicom, univerzitetom ili nezadovoljnim građanima, svaki episkop i svaka mantija lako postaju dio iste političke slike.

Paradoks je, međutim, da ni unutar same SPC ta slika nije jedinstvena. U jeku studentskih protesta 2025, grupa episkopa – među kojima i Joanikije – javno je podržala studente i ogradila se od retorike koja ih je dehumanizovala, dok je Patrijaršija, kako su mediji bilježili, ostavljala utisak uzdržanosti i ćutanja.

Drugim riječima: “SPC uz Vučića” nije monolit, ali je dovoljno snažan utisak da svaka nova kriza taj utisak dodatno cementira.

Zašto Novi Sad odjekuje u Crnoj Gori

U Crnoj Gori, SPC nije samo vjerska institucija – ona je posljednjih godina jedan od ključnih društveno-političkih aktera. To je jasno još od litija 2019/2020, kada je crkvena infrastruktura postala i infrastrukutura društvene mobilizacije, a dio analitičara taj period opisuje kao ubrzanu desekularizaciju i političko “osvještavanje” javnog prostora. CEDEM-ovo istraživanje iz 2025. dodatno pokazuje dubinu tog uticaja: gotovo polovina građana smatra da SPC ima uticaj na političke prilike u Crnoj Gori, dok oko 30 odsto procjenjuje da vlast u Srbiji ima veliki uticaj na crnogorsku politiku.

Za veliki dio srpskog biračkog tijela u Crnoj Gori, Porfirije i Joanikije nijesu daleki crkveni velikodostojnici

Zato “Novi Sad” nije samo srbijanska priča. Za veliki dio srpskog biračkog tijela u Crnoj Gori, Porfirije i Joanikije nijesu daleki crkveni velikodostojnici – oni su figure identiteta, političkog pamćenja litija i, sve češće, lakmus papir odnosa prema Aleksandru Vučiću.

Najdublja pukotina – pro-Vučić i anti-Vučić Srbi

Upravo tu leži teza koja se sve češće čuje i u crnogorskim partijskim kuloarima i u crkvenim portama: podjela među Srbima više nije samo “Crna Gora – Srbija”, niti “DPS – anti-DPS”, već sve otvorenije pro-Vučić – anti-Vučić.

Dio srpskih birača u Crnoj Gori i dalje Beograd doživljava kao politički centar gravitacije – što se vidi i kroz inicijative i obraćanja “srpskih organizacija” prema Vučiću kao adresi za rješavanje statusnih i identitetskih pitanja.

Drugi dio – često mlađi, dio urbanih i obrazovanijih glasača, ali i dio tradicionalnih vjernika razočaranih “partijskom crkvom” – sve je skeptičniji prema vezivanju crkvenog autoriteta za bilo koju vlast u Srbiji, posebno kada ta vlast dolazi u otvoren konflikt sa studentskim protestima i građanskim nezadovoljstvom.

Formalni i neformalni patrijarh SPC – Porfirije Perić i Aleksandar Vučić

U tom kontekstu, zvižduci Porfiriju i Joanikiju ne doživljavaju se samo kao “napad na Crkvu”, nego i kao poruka: ne možete biti iznad politike ako ste u njoj do koljena.

DF poslije DF-a: “razlaz bez rata” kao strategija

Ako je ta podjela neminovna, logično je da politički akteri pokušavaju da je pretvore u prednost. Upravo tako dio analitičara tumači i najnovije odnose između Nove srpske demokratije (NSD) Andrije Mandića i Demokratske narodne partije (DNP) Milana Kneževića – kao “koordinisano razilaženje” i podjelu biračkog spektra uz čuvanje kanala saradnje, a ne kao definitivni raskid.

Portal Aktuelno je vec pisao o fenomenu “dva kolosijeka” – jedan u vlasti, drugi u opoziciji – pri čemu se biračima nudi jasna razlika: DNP kao tvrđa identitetska opcija, NSD kao institucionalno pragmatičnija. 
DNP je izlazak iz vlasti vještački vezao za identitetske zahtjeve (srpski jezik, dvojno državljanstvo, trobojka), za koje su znali da će ih premijer Spajić u ovom trenutku odbiti.

DNP: Tvrdi identitet, “istočni” refleks, oslonac na SPC i Beograd

U modelu koji se sve češće prepoznaje u javnosti, DNP je onaj dio nekadašnjeg DF-a koji treba da zadrži “tvrdo jezgro”: birače kojima su identitetske teme primarne i kojima je Vučić – uprkos svim kontroverzama u Srbiji – i dalje važan politički orijentir.

Geopolitički, DNP godinama gradi profil izrazitog protivljenja sankcijama Rusiji i naglašene bliskosti sa Moskvom, uz retoriku da su takvi potezi suprotni interesima ili volji građana. U takvom narativu, SPC (kao institucija koja simbolički povezuje “srpski prostor”) prirodno postaje saveznik, a svaka kritika crkvenog vrha lako se prevodi kao “udar na identitet”.

Milan Knežević i Andrija Mandić – dvije Vučićeve struje u Crnoj Gori

NSD: institucionalni pragmatizam, evropska fasada i “Tramp karta”

Nasuprot tome, NSD – posebno od kada je Mandić preuzeo poziciju predsjednika Skupštine – pokušava da se uvuče u glasačko tijelo “državotvorne većine” koja Crnu Goru vodi ka EU i koja je sposobna da komunicira sa Zapadom. U javnim nastupima, Mandić govori o cilju članstva u EU do 2028. i o evropskoj perspektivi. U praksi, NSD je, prema izvještajima, glasala i za odluke vezane za NATO misiju pomoći Ukrajini, što je signal kompatibilnosti sa okvirima u kojima Crna Gora već jeste (članica NATO) i u kojima želi da bude (EU).

U tu “normalizaciju” spada i posebna politička simbolika: njegovanje odnosa sa Donaldom Trampom kao ideološkim i komunikacijskim mostom prema dijelu američke i šire desnice. Mandić je javno čestitao Trampu, a domaći mediji bilježe i njegove poruke o jačanju saradnje sa SAD, uključujući i autorski tekst za američki The National Interest.

Kritičari će reći da je to “pro-EU fasada”, dok će pristalice tvrditi da je riječ o političkom sazrijevanju. Činjenica je da ovakav dvostruki raspored – DNP kao tvrdi identitet i “istočna” priča, NSD kao institucionalno pragmatična i “zapadno prihvatljiva” – tačno odgovara podjeli koja raste unutar srpskog biračkog tijela.

Šta to znači za Srbe u Crnoj Gori

Za Srbe u Crnoj Gori, sve ovo proizvodi tri posljedice.

Prvo, crkveni autoritet postaje politički rizik. SPC je u litijama mogla da bude nadstranački kišobran; sada, što je jača percepcija bliskosti sa Vučićem, to je teže zadržati jedinstvo vjernika koji se međusobno sve otvorenije razlikuju po odnosu prema Beogradu. CEDEM-ovi nalazi o percepciji uticaja SPC na politiku samo potvrđuju da se ta dilema u javnosti već “mjeri”.

Drugo, partije koje se predstavljaju kao “srpski blok” ulaze u fazu unutrašnje konkurencije: ko je “pravi” predstavnik, ko je “mekši”, ko je “izdao”, ko je “previše Vučićev”, ko je “previše evropski”. “Razlaz bez rata” može biti racionalna strategija elita, ali na terenu često znači dublje podjele i etiketiranje među ljudima koji su do juče bili pod istim šatorom litija.

Treće, još se ne zna kako će se postaviti sama SPC u Crnoj Gori. Joanikije je, podsjetimo, bio među episkopima koji su javno podržali studente u Srbiji, što ga automatski ne stavlja u istu ravan sa narativom “Crkva uz režim” – ali ga stavlja u složeniju poziciju između vjerničke baze, Patrijaršije i političkih saveznika koji očekuju jasne signale.

Epilog koji se tek piše

Zvižduci u Novom Sadu je već danas zaboravljena vijest. Ali njihova poruka – da dio društva više ne pristaje na spajanje oltara i vlasti – već se preliva preko granica. U Crnoj Gori, gdje je SPC godinama bila ključni identitetski i politički faktor, taj talas ne ruši samo rejting Crkve, već i staru formulu srpskog političkog jedinstva.

I zato je današnja podjela pro-Vučić/anti-Vučić, koliko god djelovala kao “uvozna” tema, postala domaća: u glasačkim navikama, u partijskim strategijama, pa i u tome kako vjernici tumače šta znači biti lojalan Crkvi – i kome tačno.

U.P.A.