Građanština kao tihi ubica Crne Gore

Piše: Nebojša Redžić

Uljuljkani u referendumskoj pobjedi, autori Ustava iz 2007.godine nikada se nijesu potrudili da građanima objasne što je to građanska država koju su proklamovali najvišim pravnim aktom. I zašto je iz novog Ustava izbačena odrednica o “istorijskom pravu crnogorskog naroda na sopstvenu državu stečenog u vjekovnim borbama za slobodu”?

Apsurd je bio nestvaran: tek što je referendumom iz 2006. godine s mukom izvojevano pravo na vlastitu državu, najviši pravni akt odrednicom o građanskoj državi, to pravo je građanima Crne Gore obesmislio. Tek dobijena država, nestala je u lavirintima Ustava iz 2007. godine, a nacionalni Crnogorci, kao titular prava na državu gurnuti su na golu ledinu, sa obavezom da dokazuju kako njihova nacionalna posebnost nije prijetnja za građansku orijentaciju Crne Gore.

Pretpostavimo da je model građanske Crne Gore nastao iz činjenice da smo heterogeno društvo, u kojem ne treba da postoji jasna etnonacionalna većina koja bi mogla zauzeti ulogu tzv. titularne nacije. To je proizilazilo iz rezultata popisa stanovništva gdje nije postojala jasna etnonacionalna većina. Ili, možda, nekome nije bilo stalo da je bude?! Upravo zato, građanski model je predstavljao pokušaj da se politička zajednica gradi na državljanstvu i lojalnosti državi, a ne na etničkoj pripadnosti.

Budući da se dobar dio snaga koje su činile blok za nezavisnu Crnu Goru nikada nije odrekao komunizma kao svog ideološkog oslonca, model građanske države vjerovatno je trebalo da bude supstitut za Brozovo “bratstvo i jedinstvo”. Ta plemenita ideja, koliko god djelovala razumno i koheziono, ugušena je u rijekama krvi naših naroda i narodnosti u bratoubilačkom ratu čiji je inspirator bila Srbija. Pokazalo se time da ni koncept građanske države nije održiv, niti je to model kojim bi se trebalo rukovoditi u budućnosti. To nije mogao biti ideal ni za izgradnju nove, moderne, evropske Crne Gore.

Građanski model je predstavljao pokušaj da se politička zajednica gradi na državljanstvu i lojalnosti državi, a ne na etničkoj pripadnosti

Uostalom i mnogo ranije nego što je to bilo prilikom proslave dvije decenije obnovljene crnogorske državnosti, bilo je jasno da model građanske države nije uspio, da se nije primio i da mnogi naši problemi proizilaze upravo iz te činjenice. Crna Gora jeste – i treba da bude – multietnička država u kojoj će svi njeni građani biti ravnopravni i to bi moralo da bude određenje koje je jasnije i normalnije od maglovitog modela građanske države.

Ljudi jednostavno moraju da shvate da je država politička kategorija, a da je društvo građansko. Svaka država je po svojoj nužnosti spoj nacionalnog partikularizma i civilne (građanske) univerzalnosti. Crna Gora, kao građanska država, nacionalno je neutemeljena i privremena, što odgovara upravo onima koji bi željeli da je nema.

Identitetske kule

Oni koji su tvorili Ustav iz 2007. godine terminom građanska željeli su i da Crnu Goru predstave kao zajednicu čiji se politički sistem ne zasniva na etničkoj ili vjerskoj većini, već na pojedincu i njegovom državljanstvu. Nosilac suvereniteta, po njima, trebalo je da bude građanin, a ne pripadnici pojedinih naroda.

Ipak, nacionalne polarizacije i izražena nacionalna heterogenost učinila je da se u praksi koncept građanskog pokazuje kao neostvariv. Od pet većih nacionalnih zajednica u Crnoj Gori, četiri (Srbi, Bošnjaci, Albanci i Hrvati) su izgradile identitetske kule, a samo Crnogorcima prepustili da se vječito brane od optužbe o opasnostima od njihovog nacionalizma.

Uprkos proklamaciji o građanskoj državi, gotovo sve etnonacionalne zajednice nastavile su da razvijaju i njeguju sopstvenu identitetsku posebnost, institucije i simboličke okvire, dok se jedino crnogorski identitet poziva na uzdržanost, relativizaciju ili samosuspenziju u ime višeg građanskog ideala. Dok druge etnonacionalne zajednice razvijaju svoju identitetsku politiku i kulturni obrazac, samo se crnogorska etnička zajednica proziva kada želi učiniti nešto slično. Tada joj se pripisuje “opasan nacionalizam” i “odstupanje od građanskog koncepta”.

 Dok druge etnonacionalne zajednice razvijaju svoju identitetsku politiku i kulturni obrazac, samo se crnogorska etnička zajednica proziva kada želi učiniti nešto slično

Za sve ove godine, kada god bi Crnogorci pokušali da utvrde posebnost svog crnogorskog jezika, da afirmišu svoje kulturne institucije, ili potenciraju pravo na postojanje Crnogorske pravoslavne crkve, bili bi optuživani za nacionalizam. Paradoksalno, upravo je zajednica koja bi morala biti nosilac državotvornog identiteta, zato ostala institucionalno nedovoljno konsolidovana. Od crnogorskog identiteta očekuje se da bude manje politički artikulisan nego drugi identiteti. Štoviše, crnogorski je identitet, za sve to vrijeme, morao da dokazuje da njegovo jačanje nije prijetnja građanskoj državi.

Zagovaranje građanske države, zapravo je bezdan koji ide uporedo sa sugerisanjem koncepta ustavnog patriotizma. A to je zapravo put ka zatiranju crnogorske nacije. Ustavni patriotizam je politički koncept koji podrazumeva da se pripadnost građana državi ne zasniva na etničkoj pripadnosti, istoriji ili religiji, već na poštovanju demokratskih vrijednosti, ljudskih prava i pravnog poretka sadržanih u Ustavu. U crnogorskim uslovima, najveći ili jedini gubitnici tu bi bili pripadnici crnogorske nacije. Naravno, ne zbog demokratskih vrednosti, ljudskih prava i pravnog poretka sadržanih u Ustavu.

U integracije – sa integritetom

Na terenu, ili u realnosti, stvari stoje bitno drugačije od onoga što je normirano u Ustavu iz 2007. godine. Crna Gora funkcioniše kao društvo naroda (poput BiH), građanske države nema ni u naznakama, a Crnogorstvo kao koncept afirmacije onih koji pripadaju crnogorskoj etnonacionalnoj zajednici je u ekspanziji.

Naravno, za činjenicu da imamo sve karakteristike društva naroda, treba “zahvaliti” ponajprije srpskoj, bošnjačkoj i albanskoj etničkoj zajednici, koje su za sve ove godine nakon referenduma, maksimalno koristile benefite “političke korektnosti” stranaka koje okupljaju nacionalne Crnogorce. Tako, svaka od tih zajednica ima svoj nacionalni savjet, svoje nacionalne stranke, neke su iskoristile “princip afirmativne akcije” ili “pozitivne diskriminacije”, neke imaju ekskluzivitet da njihovi predstavnici imaju zagarantovana mjesta u parlamentu. Jedino Crnogorci imaju realnu šansu da među 81 poslanikom, nemaju nijednog svog predstavnika!

Jer, do nedavno, da ste upitali bilo kojeg politički pismenog građanina Crne Gore da vam nabroji etničke zajedice u nas, rekao bi vam da postoje Srbi, Hrvati, Bošnjaci, Albanci i građani!

Konačan udarac ideji ustavnog patriotizma i građanske države promovisanih od bivšeg sistema, zadali su tzv. oslobodioci nakon 2020. godine koji su kroz proklamovano “pomirenje” relativizovali raniji pokušaj stvaranja konsenzusa oko osnovnih elemenata državnosti, odnosa prema zajedničkoj istoriji, simbolima ili spoljopolitičkoj orijentaciji države. Dio društva, nesporno, Crnu Goru doživljava kao administrativni okvir, a ne kao primarnu političku zajednicu.

Razloge treba tražiti u činjenici da država Crna Gora nije nacionalno utemeljena, da nema “noseću” nacionalnu zajednicu koja bi bila osnov, postament stvaranju funkcionalne multietničke države u kojoj bi svaka nacionalna zajednica imala ista prava. Crna je Gora Crnogoraca, govorio je Kralj Nikola. Tek toliko, da podsjetim one koji zagovaraju povratak nekih simbola iz njegovog vakta. Ali ne i autokefalnu Crnogorsku pravoslavnu crkvu.

Uostalom, posljednji (i nekoliko prethodnih) popisa stanovništva pokazali su da su Crnogorci (da nije stranaca) većinski narod u Crnoj Gori. Nekome je bilo mnogo stalo da barem na dva posljednja popisa tu činjenicu relativizuje i po svaku cijenu Crnogorce spusti ispod 50%. Pitam se što bi se desilo da su Crnogorci, kao etnonacionalna zajednica, na popisu stigli recimo do 57%?

Sve dok Crnogorci ne budu noseća etnonacionalna zajednica, država će biti ranjiva na spoljne uticaje i geopolitičke projekte koji nastoje da je redefinišu. U aktuelnoj konstelaciji snaga, najveću šansu za to imaće etnonacionalni model podjele moći u kojem svaka zajednica dobija svoj ekskluzivni prostor bez stvarne obaveze prema zajedničkoj cjelini.

Do potpune reafirmacije i emancipacije Crnogorstva kao jedino moguće ideje u državi koju su stvorili i kroz istoriju je održali preci Crnogoraca, ostalo je mnogo posla. Treba nam mnogo edukacije, mnogo istorijskih istina i uklanjanje pogubne velikosrpske mitologije. Potrebna nam je i jaka nacionalna crnogorska stranka desnog centra koja bi postala bit borbe za stabilnu državu. A samo takva, stabilna Crna Gora bila bi poštovana i respektabilna –i iznutra i spolja. Bez identiteta nema integriteta. A u integracije se može jedino – sa integritetom.