Kako da slavimo 13. jul?

Piše: Nebojša Redžić

Još kao dijete, imao sam rezervu prema svemu što su kao “jedinu važeću istinu” plasirali komunisti. Ne zato što me je neko tome učio, ne zato što su me tako vaspitavali, već stoga što sam se usuđivao primjetiti neke nelogičnosti koje su se kasnije ispostavilre kao pokušaj manipulacije.

Recimo, uvijek se bunilo nešto u meni kada bi se slavio 7. jul, Dan ustanka naroda Srbije. Nekako mi je taj datum izlegao isforsirano, našminkano i sračunato za ideološke potrebe onih koji su tu priču za malu djecu plasirali.

Pogotovo u poređenju sa veličanstvenim crnogorskim 13. julom kada je podignut opštenarodni ustanak, prvi u porobljenoj Evropi.

Da ne dužim: već u prvim godinama kraha komunizma, čak se i u Srbiji čulo da se 7. jul ne može slaviti kao dan ustanka, jer “nije ustanak događaj u kome je Srbin ubio Srbina”. Žikica Jovanović Španac ubio je dvojicu pripadnika kvislinške policije i to je neko nazvao početkom srpskog oružanog otpora. A ustanka u Srbiji – nije bilo.

Ispostavilo se da je to bila ideološka žvaka kojom su komunisti željeli prikazati kako se narod najveće od svih republika u Jugoslaviji, digao na oružje prije naroda u najmanjoj republici, Crnoj Gori. A nije bilo tako. No, bio je to samo jedan od pokušaja komunista da minimiziraju učinke Crne Gore u poređenju sa ostalima, sve lažući usput da je u SFRJ “afirmisana crnogorska država i nacija” i da je Jugoslavija bila jedini pravi izbor za Crnu Goru. A nije bilo tako. Dovoljno je vidjeti odnos, prije svega crnogorskih komunista prema Crnogorskoj crkvi, crnogorskom jeziku, školstvu, kulturi…pa zaključiti da je Titova Jugoslavija, nakon ogoljenog terora Karađorđevića u prvoj Jugoslaviji, zapravo bila sofisticirani nastavak terora prema nacionalnim Crnogorcima.

Partizanski ustanici u Crnoj Gori 1941. godine, FOTO: Wikipedija

No, ovo je priča o 13. julu, a ona nije značajno drugačija. Jer, kada se izređaju sve one parole koje lijepo zvuče – o prvom opštenarodnom ustanku u porobljenoj Evropi uz činjenicu da je crnogorski narod složno ustao protiv okupatora, ostaje gorak ukus priče koja bi nakon toga mogla biti ispričana. A nije, makar ne u potpunosti.

Bio je to žestok građanski rat

Veličanstveni ustanak nije ostao samo na Čevu, Virpazaru i Petrovcu. Za sedam dana proširio se do Cetinja, Bara, Budve, Berana i Pljevalja. Već do 18. jula širi se prema Podgorici, Nikšiću, Kolašinu, Mojkovcu, Šavniku, Andrijevici i Murinu. Do 24. jula oslobođeni su Danilovgrad, Kolašin, Bijelo Polje, Žabljak, Šavnik i Grahovo i formirane prve narodnooslobodilačke vlasti. Za dvije sedmice, cijela Crna Gora je zahvaćena ustankom. Već za mjesec, ustanici su posustali, a italijanski okupator ponovo je zauzeo oslobođena i pobunjena mjesta.

Ustanak je bio masovan. U njemu nijesu učestvovali samo komunisti. Bilo je tu i oficira jugoslovenske vojske, plemenskih prvaka, pa čak i oni koji će kasnije postati četnički komandanti. Motiv velikog broja ustanika svakako je bio reafirmacija Crnogorstva i otklon od položaja u državi koja nije bila njihova. Ustanak je bio veliki udarac okupacionoj vlasti, ali su Italijani ubrzo doveli velike snage u ugušili ga. Uz masovna pogubljenja ustanika i žestoke represalije. A tu počinje pojednostavljivanje.

Cinici bi rekli da su ustanici klali vola zbog kila mesa. Komunisti i njihovi ideološki sljedbenici u Crnoj Gori rekli bi da je to bio veličanstven ustanak pod njihovim vođstvom i početak revolucije. Posrbljeni Crnogorci, rekli bi da je to zapravo bio ustanak protiv Petrovdanskog sabora na Cetinju gdje je je dio Crnogoraca, uz pomoć Italijana, želio formirati marionetsku, nezavisnu Crnu Goru. Neko bi kazao da je na djelu bila jedinstvena, slobodarska Crna Gora koja je oduvijek znala žestoko odgovoriti svakom okupatoru.

Popaljena sela od strane italijanskog okupatora u Boki Kotorskoj 1941. godine

Tek, činjenica je da ustanak nije bio ideološki jedinstven. Narod je ustao iz različitih motiva: neko zbog slobode, neko zbog nacionalnog ponosa, neko zbog kralja, a komunisti su u svemu vidjeli početak revolucije. Sve to nije imalo naročit značaj dok je postojao zajednički neprijatelj. Ali, vrlo brzo, ciljevi počinju da se sudaraju. Već do kraja 1941. godine, iako je neprijateljska čizma uveliko gazila jugoslovenske narode, počeo je užasan građanski rat! Naročito je bio žestok u Crnoj Gori!

Istoriografija ni do danas nije razjasnila pitanje: da li je ustanak mogao da ostane široka narodna koalicija, a da ne pređe u revolucionarni i građanski sukob? Ispada da su ideološke razlike i okupacione okolnosti bile takve da je sukob bio neizbježan. Još kada su komunisti, pod firmom “lijevih skretanja” likvidirali mnoge klasne neprijatelje, saradnike okupatora i političke protivnike, sve je otišlo predaleko.

Za okupatora ćemo lako 

Je li sada jasno da rat 1941. -1945. godine nije bio samo rat protiv okupatora? Dakle, bio je to oslobodilački rat protiv sila Osovine, ali i građanski rat između različitih domaćih pokreta, bio je revolucija, odnosno borba za preuzimanje vlasti, a na pojedinim područjima bio je to i međunacionalni sukob. Sve se to dešavalo istovremeno i nemoguće ga je svesti na jednu priču.

Crna Gora je opet prednjačila u svemu. Poslije jedinstva iz jula 1941. godine, brzo su stigle podjele. Bivši saborci sada su na suprotnim stranama. U mnogim selima i bratstvima jedan brat je bio u partizanima, drugi u četnicima. Ožiljci od tada, traju i danas.

Građanski rat u Jugoslaviji bio je izrazito krvav. Na mnogim područjima značajan dio žrtava bio je posljedica sukoba između Jugoslovena – partizana, četnika, ustaša, domobrana, ljotićevaca, raznih milicija i drugih formacija. Veliki dio nasilja bio je unutrašnji, a ne samo okupatorski.

Za Crnu Goru mnogi istoričari kažu da je od kraja 1941. godine građanski rat postao dominantna dimenzija sukoba, iako okupacija nije prestala. Ni poslije više od osam decenija, ne postoji konsenzus o tom ratu, ne zato što ne postoje izvori, već zato što su se tu sudarile ideologije, nacionalni interesi, lične tragedije i političke vizije budućnosti.

Što je tu najznačajnije za Crnu Goru?

Nesporno je da su crnogorski četnici kao svoj politički cilj imali obnovu jugoslovenske monarhije pod Karađorđevićima, uz ideju o dominantnoj srpskoj političkoj ulozi u budućoj državi. Nakon 1941. godine glavni neprijatelj četnicima postaju partizani, a ne okupator. Zbog toga sarađuju sa italijanskim okupacionim vlastima, a kasnije i sa Njemcima. U toku cijelog rata, nije zabilježena nijedna bitka između četnika s jedne i Italijana ili Njemaca s druge strane. Za to vrijeme, Čerčil i Britanci su, prije svega zbog animoziteta prema komunizmu, podržavali pokret Draže Mihailovića, da bi tek 1943. i 1944. godine, na osnovu izvještaja sa terena i procjene vojne koristi, podršku preusmjerili na Tita. Ne zato što je Čerčil ideološki volio komuniste, već zato što je procijenio da partizani neutrališu njemačke snage, a to je bilo ključno za poraz sila Osovine.

Zato, kada slavimo 13. jul, budimo i ponosni i oprezni

Konačno, sve je više onih koji iznijansirano gledaju na Petrovdanski sabor na Cetinju 12. jula 1941. godine i “obnovu” Crne Gore pod jakim italijanskim uticajem. Ključno je pitanje da li je dio Crnogoraca tada želio obnovu državne nezavisnosti nakon 23 godine pakla pod Karađorđevićima? Jeste. Da li je bilo u redu to činiti sa okupacionim snagama? Nije, naravno.

Ali, način na koji je obavljeno prisajedinjenje 1918.godine, sramna Podgorička skupština, ukidanje nacije, dinastije, jezika, crkve, centralizacija u Kraljevini SHS, ostavili su duboke rane. Revolt dijela Crnogoraca, dakle, bio je opravdan. Ali, ne i saradnja sa fašističkom Italijom, što je bila neuspješna strategija. Ipak, možda je to samo bio izbor između dva terora i nečija procjena da bi teror Italiana bio mekši?!

Dakle, daleko od toga da je 13. jul 1941. godine bio samo ustanak protiv okupatora. Ustanak je bio autentičan i važan, ali je vrlo brzo dobio unutrašnju, bratoubilačku dimenziju. Okupacija 1941. godine bila je samo okidač koji je postojeće podjele učinio oružanim. Podjele su tako postale (i do danas ostale) osnov Drugog svetskog rata u Crnoj Gori i jedan od njegovih ključnih preduslova.

Zato, kada slavimo 13. jul, budimo i ponosni i oprezni. Ovakvima kakvi smo, potreban je samo okupator pa da se opet gledamo preko nišana kao naši prađedovi. Jer, ponos je jedno, a naša zla krv, sasvim drugo. Sa potencijalnim okupatorom ćemo lako. Ali, kako da se sačuvamo jedni od drugih?