DURMITOR KAO PROJEKAT: Zašto je odbijen najveći svjetski projektant i kako je posao dobio CAU

Prostorni plan posebne namjene za Durmitorsko područje, usvojen 2016. godine, trebalo je da bude strateški dokument koji će otvoriti novu razvojnu epohu za Žabljak i čitav durmitorski region. Umjesto toga, taj plan je tokom gotovo jedne decenije postao simbol pogrešnog upravljanja prostorom i političkog planiranja koje je Durmitor i Žabljak praktično pretvorilo u taoce jednog dokumenta. Plan koji je trebalo da donese razvoj pretvorio se u prepreku razvoju – dokument koji je otvorio prostor za sumnje u način na koji se u Crnoj Gori raspoređuju poslovi prostornog planiranja i kome oni zapravo služe.

Plan je izradio međunarodni konzorcijum koji su činili kanadska kompanija IBI Group i podgorička firma CAU – Centar za arhitekturu i urbanizam, dok je naručilac bila država, odnosno tadašnje Ministarstvo uređenja prostora i zaštite životne sredine, kasnije Ministarstvo održivog razvoja i turizma. Upravo je taj državni resor imao ključnu ulogu u izboru projektanta, definisanju zadatka i na kraju usvajanju plana koji je trebalo da odredi budućnost jednog od najvrijednijih prirodnih prostora u Evropi.

Već u startu postupak izbora projektanta otvorio je pitanja. Na tenderu za izradu plana odbijena je kanadska kompanija Ecosign, jedna od najvećih i najpoznatijih svjetskih firmi za projektovanje ski-centara i planinskih turističkih destinacija. Ecosign je projektovao neke od najuspješnijih zimskih centara u svijetu i u stručnim krugovima važi za globalnog autoriteta u planiranju ski-resorta. Upravo zato je odluka da takav projektant bude eliminisan iz postupka izazvala sumnju kod dijela stručne javnosti.

Predrag Babić i njegova firma CAU maltene čim su se pojavili na tržištu, počeli su da dobijaju unosne poslove. Pitanje je da li tu ima posla za tužilaštvo 

Umjesto firme sa globalnim iskustvom, posao je dobio konzorcijum u kojem se kao lokalni partner pojavljuje firma CAU – Centar za arhitekturu i urbanizam iz Podgorice. To možda ne bi bilo neobično da CAU u tom trenutku nije bila relativno nova projektantska firma, osnovana tek 2008. godine, koja je za vrlo kratko vrijeme počela da dobija niz državnih i opštinskih poslova u oblasti urbanističkog planiranja.

Upravo taj nagli uspon firme CAU izazvao je dodatnu pažnju stručne javnosti. Osnivač i direktor CAU je građevinski inženjer Predrag Babić, koji je prije osnivanja firme radio u Javnom preduzeću PTT. U tom preduzeću sektorom za investicije rukovodio je Branimir Gvozdenović, kasniji ministar uređenja prostora i zaštite životne sredine.

Nedugo nakon tog perioda Gvozdenović preuzima jedan od najmoćnijih resora u Vladi Crne Gore – ministarstvo koje kontroliše urbanizam, prostorno planiranje i kasnije turizam. Upravo u tom periodu osniva se firma CAU i počinje njen ubrzani prodor na tržištu urbanističkog planiranja.

Gvozdenović je, osim prostornog planiranja, bio zadužen i za resor turizma, što mu je davalo dodatni uticaj na planiranje turističkih zona i razvoj velikih investicionih projekata. U praksi to znači da je isti državni resor imao kontrolu nad planovima koji određuju gdje će se graditi turistički kompleksi, ali i nad politikama razvoja turizma koje te projekte treba da prate.

Branimir Gvozdenović je osim prostornog planiranja, bio zadužen i za resor turizma, što mu je davalo dodatni uticaj na planiranje turističkih zona i razvoj velikih investicionih projekata

Takva koncentracija moći nad planiranjem prostora i turističkim razvojem otvara prostor za ozbiljna pitanja o načinu na koji su dodjeljivani poslovi izrade planske dokumentacije. Posebno kada se ima u vidu činjenica da se CAU u relativno kratkom periodu pojavljuje kao obrađivač ili partner u izradi velikog broja planova širom države.

Letimičan pregled projekata koje je CAU radio pokazuje gotovo nevjerovatan zbir poslova čiji su investitori država, opštine ili državna javna preduzeća. Na listi klijenata redovno se pojavljuje Ministarstvo održivog razvoja i turizma, dok su brojni projekti finansirani iz državnog budžeta ili budžeta lokalnih samouprava.

Firma je bila angažovana na izradi državnih studija lokacije, prostorno-urbanističkih planova opština, detaljnih urbanističkih planova i urbanističkih projekata na najatraktivnijim lokacijama u zemlji. Među tim projektima nalaze se planovi za turističke zone u Kumboru, urbanistička rješenja za kompleks Dubovica u Baru, projekti za Pržno u Tivtu, kao i brojne lokacije u Budvi, Ulcinju i Herceg Novom.

CAU je radio i plansku dokumentaciju za više primorskih opština, kao i planove povezane sa infrastrukturnim projektima poput trase Jadransko-jonskog autoputa. Poseban segment njihovog angažmana odnosi se na javne prostore u zoni morskog dobra, gdje su radili idejna rješenja za niz šetališta i riva na primorju – od Ulcinja i Sutomora do Đenovića, Krašića i Tivta.

U takvom kontekstu nastaje i Prostorni plan posebne namjene za Durmitor. Plan koji obuhvata više od 1.100 kvadratnih kilometara i teritorije opština Žabljak, Šavnik, Mojkovac, Plužine i Pljevlja trebalo je da definiše dugoročni razvoj Nacionalnog parka Durmitor i ski-centra Savin Kuk.

Umjesto razvoja planinskog turizma, Durmitor je dobio plan koji je otvorio prostor za sumnje u način na koji se u Crnoj Gori donose ključne odluke o prostoru, investicijama i turizmu

Međutim, plan je ubrzo nakon usvajanja počeo da proizvodi više problema nego rješenja. Predviđeno širenje ski-centra Savin Kuk i planirane turističke zone našli su se u direktnom konfliktu sa režimima zaštite prirode, jer je Durmitor područje pod zaštitom UNESCO-a.

Upozorenja međunarodnih institucija i stručne javnosti dovela su do toga da država već nekoliko godina nakon usvajanja pokrene izmjene i dopune plana. Međutim, taj proces nikada nije završen, pa je Durmitor ostao zarobljen između planova koji predviđaju razvoj i režima zaštite koji takav razvoj ograničavaju.

Rezultat je gotovo decenija izgubljenog vremena za Žabljak i čitav durmitorski region. Umjesto razvoja planinskog turizma, Durmitor je dobio plan koji je otvorio prostor za sumnje u način na koji se u Crnoj Gori donose ključne odluke o prostoru, investicijama i turizmu.

U zemlji u kojoj isti državni resor odlučuje i o planiranju prostora i o razvoju turizma, pitanje ko dobija poslove izrade planova i kako se biraju projektanti nikada nije samo tehničko pitanje. Ono je uvijek i političko pitanje – pitanje moći, uticaja i kontrole nad najvrijednijim prostorima države.

Durmitor je danas možda najbolji primjer koliko takve odluke mogu dugoročno da koštaju jedan prostor i jednu lokalnu zajednicu.

L.P.Đ.